Tây Tiến là bài thơ tiêu biểu nhất của Quang Dũng (1921–1988), sáng tác năm 1948 tại làng Phù Lưu Chanh, khi ông đã rời xa đơn vị cũ — đoàn quân Tây Tiến — để nhận công tác khác. Bài thơ in trong tập "Mây đầu ô" (1986).
Đoàn quân Tây Tiến được thành lập năm 1947, gồm nhiều thanh niên Hà Nội, chiến đấu trên địa bàn rừng núi Tây Bắc biên giới Việt – Lào. Quang Dũng từng là đại đội trưởng của đơn vị này. Nỗi nhớ đồng đội, nhớ vùng đất Tây Bắc đã thôi thúc ông sáng tác bài thơ.
Bài thơ mang vẻ đẹp bi tráng — kết hợp giữa chất lãng mạn bay bổng và hiện thực khốc liệt, khắc họa hình ảnh người lính Tây Tiến hào hoa, dũng cảm.
Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi
Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát hoa về trong đêm hơi
Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Heo hút cồn mây súng ngửi trời
Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống
Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi
Anh bạn dãi dầu không bước nữa
Gục lên súng mũ bỏ quên đời!
Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người
Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi
(Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa
Kìa em xiêm áo tự bao giờ
Khèn lên man điệu nàng e ấp
Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ)
Người đi Châu Mộc chiều sương ấy
Có thấy hồn lau nẻo bến bờ
Có nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa
Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm
Rải rác biên cương mồ viễn xứ
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành
Tây Tiến người đi không hẹn ước
Đường lên thăm thẳm một chia phôi
Ai lên Tây Tiến mùa xuân ấy
Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi.
Bài thơ mở đầu bằng tiếng gọi tha thiết: "Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!". Sông Mã không chỉ là con sông mà còn là chứng nhân, là biểu tượng của vùng đất Tây Bắc gắn liền với những kỷ niệm. Cụm từ "nhớ chơi vơi" diễn tả nỗi nhớ không định hình, lan tỏa — một nỗi nhớ đầy ắp, không thể kìm nén.
Đoạn thơ tiếp theo khắc họa địa hình hiểm trở, hùng vĩ của Tây Bắc: "Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm / Heo hút cồn mây súng ngửi trời". Những từ láy "khúc khuỷu", "thăm thẳm", "heo hút" gợi sự gian nan. Hình ảnh "súng ngửi trời" vừa tả độ cao vừa mang chất lính tinh nghịch, hào hùng. Câu thơ "Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống" như bẻ gập giữa dòng, tạo cảm giác chông chênh.
Hai câu cuối khổ 1 là hình ảnh hi sinh thầm lặng: "Anh bạn dãi dầu không bước nữa / Gục lên súng mũ bỏ quên đời!". Cách nói giảm nói tránh "bỏ quên đời" vừa xót xa vừa kiêu hãnh — người lính ra đi trong dáng vẻ vẫn cầm súng. Thiên nhiên Tây Bắc hiện lên vừa hùng vĩ vừa dữ dội: "Chiều chiều oai linh thác gầm thét / Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người".
Kết lại khổ 1 là hình ảnh ấm áp: "Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói / Mai Châu mùa em thơm nếp xôi". "Mùa em" — cách gọi đầy lãng mạn — gợi sự gắn bó giữa người lính và vùng đất, con người nơi đây.
Đoạn thơ括号 là hồi ức về đêm liên hoan văn nghệ: "Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa". Chữ "bừng" gợi ánh sáng rực rỡ, không khí tưng bừng. Hình ảnh "Kìa em xiêm áo tự bao giờ / Khèn lên man điệu nàng e ấp" khắc họa vẻ đẹp duyên dáng của thiếu nữ Tây Bắc trong trang phục truyền thống, cùng điệu múa, tiếng khèn.
Bốn câu thơ sau chuyển sang cảnh sông nước Châu Mộc: "Người đi Châu Mộc chiều sương ấy". Không gian mờ ảo, thơ mộng với "hồn lau", "dáng người trên độc mộc", "hoa đong đưa". Các câu hỏi tu từ "Có thấy...", "Có nhớ..." gợi nỗi nhớ da diết, khắc khoải.
Đoạn thơ khắc họa chân dung người lính Tây Tiến vừa bi tráng vừa hào hoa:
"Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc / Quân xanh màu lá dữ oai hùm". "Không mọc tóc" — hệ quả của sốt rét rừng khắc nghiệt; "quân xanh" — nước da xanh xao vì thiếu thốn. Nhưng họ vẫn "dữ oai hùm" — khí thế uy nghiêm, không khuất phục.
"Mắt trừng gửi mộng qua biên giới / Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm". Hai câu thơ cho thấy người lính không chỉ có lý tưởng chiến đấu mà còn mang nỗi nhớ quê hương, nhớ người yêu — chất hào hoa của thanh niên Hà Nội. Họ chiến đấu vì lý tưởng nhưng cũng vì mong ngày trở về.
Đoạn cuối là hình ảnh hi sinh bi tráng: "Rải rác biên cương mồ viễn xứ / Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh". Câu thơ thứ nhất gợi sự凄凉 — những nấm mồ rải rác nơi biên ải; câu thứ hai khẳng định khí phách — ra đi không tiếc tuổi thanh xuân. "Áo bào thay chiếu anh về đất" — không có cả manh chiếu, chỉ có chiếc áo bào đơn sơ, nhưng cái chết được nâng lên tầm sử thi. "Sông Mã gầm lên khúc độc hành" — thiên nhiên tấu lên bản tráng ca tiễn đưa người lính.
Bốn câu kết là lời nhắn gửi: "Tây Tiến người đi không hẹn ước / Đường lên thăm thẳm một chia phôi". Đã ra đi là không hẹn ngày về, con đường lên Tây Bắc mênh mông, chia phôi là tất yếu. Nhưng "Ai lên Tây Tiến mùa xuân ấy / Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi" — dù thể xác có thể không trở lại, nhưng tâm hồn mãi mãi gắn bó với Tây Tiến, với Sầm Nứa. Đó là lời thề thủy chung, son sắt.
"Tây Tiến" của Quang Dũng là một trong những bài thơ hay nhất viết về người lính trong kháng chiến chống Pháp. Với bút pháp lãng mạn kết hợp hiện thực, ngôn ngữ giàu hình ảnh và giọng điệu bi tráng, bài thơ đã dựng lên tượng đài bất tử về người lính Tây Tiến — những thanh niên Hà Nội hào hoa, dũng cảm, sẵn sàng hi sinh tuổi thanh xuân cho độc lập của dân tộc.