Nguyễn Trung Thành (bút danh khác: Nguyên Ngọc, sinh 1932) là nhà văn gắn bó mật thiết với Tây Nguyên. Ông có hiểu biết sâu sắc về con người, văn hóa và cuộc chiến đấu của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.
Truyện ngắn "Rừng xà nu" sáng tác mùa hè năm 1965, khi đế quốc Mỹ bắt đầu đổ quân vào miền Nam. Truyện in trong tập "Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc".
Tác phẩm là bản anh hùng ca về Tây Nguyên bất khuất, ngợi ca tinh thần quật khởi, sức sống mãnh liệt của con người và thiên nhiên nơi đại ngàn.
Tnú — chàng trai người Străng — sau ba năm đi lực lượng cách mạng được trở về thăm làng Xô Man. Bên bếp lửa nhà ưng, cụ Mết — già làng — kể cho dân làng nghe câu chuyện về cuộc đời Tnú.
Tnú mồ côi, được dân làng Xô Man nuôi dưỡng. Từ nhỏ, Tnú đã gan góc, quả cảm, thay người làng đi làm liên lạc. Bị giặc bắt, tra tấn, Tnú kiên cường không khai. Khi vợ con bị giặc đánh đập, Tnú xông ra nhưng bị bắt. Giặc dùng nhựa xà nu đốt mười ngón tay — Tnú không kêu, chỉ trợn mắt nhìn. Dân làng Xô Man đã vùng lên cứu Tnú, đốt cháy kho giặc. Sau đó Tnú đi lực lượng, lập nhiều chiến công.
Cuối truyện, Tnú được về thăm làng một ngày rồi lại lên đường. Cụ Mết và Dít — cô bí thư chi bộ — tiễn Tnú. Câu chuyện kết thúc với hình ảnh rừng xà nu bạt ngàn, nối tiếp nhau đến chân trời.
Cây xà nu là hình tượng trung tâm, xuyên suốt tác phẩm, mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc:
Sự gắn bó máu thịt: Xà nu gắn liền với đời sống dân làng Xô Man — nhựa xà nu dùng để đốt lửa, khói xà nu xông đen bảng, xà nu cháy làm đuốc, xà nu là người chứng kiến lịch sử.
Sức sống bất diệt: "Trong rừng ít có loại cây sinh sôi nảy nở khỏe như vậy. Cạnh một cây xà nu mới ngã gục, đã có bốn năm cây con mọc lên, xanh tốt, thẳng tắp." — Cây ngã, cây con mọc — sự tiếp nối thế hệ, sức sống không gì hủy diệt được.
Biểu tượng cho con người Tây Nguyên: Xà nu chịu đựng bom đạn — "có những cây bị chặt ngang nửa thân mình, đổ ào ào như một trận bão" — nhưng vẫn顽强 sống. Đó chính là hình ảnh con người Tây Nguyên: chịu nhiều mất mát nhưng không屈服, thế hệ này ngã xuống, thế hệ khác đứng lên.
Tnú là hình tượng người anh hùng sử thi — nhân vật kết tinh vẻ đẹp của cộng đồng:
Từ nhỏ: Tnú đã gan dạ, thông minh, thay người làng làm liên lạc. Bị giặc bắt, tra tấn, Tnú không khai — "nó im như cái bóng". Khi vượt ngục trở về, Tnú mang trong mình ý chí cách mạng.
Bi kịch gia đình: Vợ con Tnú bị giặc đánh đập bằng tay sắt. Tnú xông ra cứu nhưng bị bắt. Giặc quấn giẻ tẩm nhựa xà nu vào mười ngón tay Tnú rồi đốt — "Mười ngón tay anh thành mười ngọn đuốc". Tnú không kêu — "người cộng sản không hề kêu van". Tnú trợn mắt nhìn quân thù — ánh mắt căm hờn, không khuất phục.
Chiến đấu và trưởng thành: Được dân làng cứu, Tnú gia nhập lực lượng cách mạng, lập nhiều chiến công. Tnú trở về thăm làng — người anh hùng trở về trong niềm tự hào của dân làng.
Cụ Mết: Già làng, người giữ lửa truyền thống, người truyền lại câu chuyện cho thế hệ sau. Tiếng nói của cụ Mết là tiếng nói của lịch sử, của cộng đồng.
Dít: Cô bí thư chi bộ trẻ — đại diện cho thế hệ tiếp nối, gan góc, kiên cường như Tnú ngày xưa.
Bé Heng: Đứa cháu nhỏ — thế hệ tương lai, đang lớn lên trong không khí cách mạng.
"Rừng xà nu" của Nguyễn Trung Thành là bản anh hùng ca về con người và thiên nhiên Tây Nguyên. Qua hình tượng cây xà nu và cuộc đời Tnú, nhà văn khẳng định: sức sống của con người Tây Nguyên — như cây xà nu — không gì hủy diệt được. Thế hệ này ngã xuống, thế hệ khác đứng lên; cây này gục ngã, năm bảy cây con mọc lên xanh tốt. Truyện thành công nhờ khuynh hướng sử thi, hình tượng biểu tượng độc đáo và ngôn ngữ đậm chất Tây Nguyên.