Nguyễn Khải (1930–2008) là nhà văn tài năng, trưởng thành trong kháng chiến chống Pháp. Ông nổi tiếng với khả năng phân tích tâm lý sắc sảo và cái nhìn tỉnh táo, đa chiều về con người và cuộc sống. Nguyễn Khải có nhiều đóng góp quan trọng cho văn xuôi Việt Nam hiện đại, đặc biệt là ở giai đoạn đổi mới.
Truyện ngắn "Một người Hà Nội" in trong tập "Hà Nội trong mắt tôi" (1990), thể hiện sự chuyển biến trong sáng tác của Nguyễn Khải — từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng thế sự, quan tâm đến đời sống cá nhân, bản sắc văn hóa.
Tác phẩm khắc họa hình tượng bà Hiền — một người phụ nữ Hà Nội gốc, tiêu biểu cho nếp sống, cốt cách và bản lĩnh người Hà Nội qua những biến thiên của lịch sử.
Nhân vật tôi (một cán bộ cách mạng) nhiều lần gặp bà Hiền — người quen từ thời kháng chiến — qua các giai đoạn lịch sử khác nhau.
Thời kháng chiến chống Pháp: Bà Hiền là cô gái xinh đẹp, thông minh, có học thức. Bà lấy một ông giáo cấp tiểu học — không môn đăng hộ đối nhưng hợp tính cách. Bà sống nề nếp, dạy con cẩn thận, không can thiệp chính trị.
Thời cải cách ruộng đất và sửa sai: Chồng bà bị quy sai成分, gia đình gặp khó khăn nhưng bà vẫn bình tĩnh, không oán trách. Bà nói: "Vui một chút là đủ. Tao đã trông thấy nhiều chuyện buồn hơn thế này".
Thời bao cấp: Bà Hiền sống đạm bạc nhưng nề nếp, giữ thói quen Hà Nội gốc — uống trà, đọc sách, quan tâm đến văn hóa. Khi con trai bà (Dũng) đi bộ đội và hy sinh, bà đau đớn nhưng không than vãn: "Tao đau đớn chứ sao. Nhưng tao không kêu ca vì tao biết vì cái gì mà nó ra đi".
Qua tất cả biến cố, bà Hiền vẫn giữ được bản lĩnh, cốt cách — một người Hà Nội "gốc" thực sự.
Bà Hiền là nhân vật trung tâm, tiêu biểu cho cốt cách người Hà Nội:
Về ngoại hình và tính cách: Bà Hiền xinh đẹp, thông minh, có học thức, biết hưởng thụ nhưng cũng biết hy sinh. Bà không chạy theo mốt, không phô trương mà sống nền nã, có nguyên tắc.
Trong hôn nhân: Bà chọn một ông giáo cấp tiểu học — không giàu có, không quyền lực — nhưng hiền lành, tốt bụng. Bà nói: "Chung lưng đấu cật với nhau là đủ" — quan niệm hôn nhân thực tế, không lãng mạn hóa nhưng sâu sắc.
Trong giáo dục con cái: Bà dạy con cẩn thận, không nuông chiều. Khi con trai Dũng xin đi bộ đội, bà không ngăn cản — dù biết có thể mất con. Khi Dũng hy sinh, bà đau đớn nhưng không than vãn — bản lĩnh của người mẹ Việt Nam.
Trong biến cố lịch sử: Bà Hiền trải qua nhiều giai đoạn — kháng chiến, cải cách, bao cấp, đổi mới — nhưng luôn giữ được sự bình tĩnh, không cực đoan, không bi quan. Bà nói: "Tao đã sống qua quá nhiều chế độ, tao biết rõ từng chế độ một" — cái nhìn từng trải, tỉnh táo, không ngây thơ.
Qua nhân vật bà Hiền, Nguyễn Khải thể hiện quan điểm: bản sắc văn hóa là giá trị bền vững nhất, vượt lên trên mọi biến động chính trị. Bà Hiền đại diện cho "người Hà Nội gốc" — những con người giữ được cốt cách, nếp sống thanh lịch dù hoàn cảnh có đổi thay.
Nhà văn cũng phê phán những người "Hà Nội mới" — những kẻ phô trương, chạy theo vật chất, đánh mất bản sắc. Sự tương phản giữa bà Hiền và những người xung quanh làm nổi bật giá trị của cốt cách Hà Nội.
"Một người Hà Nội" của Nguyễn Khải khắc họa thành công hình tượng bà Hiền — người phụ nữ Hà Nội gốc, tiêu biểu cho cốt cách thanh lịch, bản lĩnh và bản sắc văn hóa. Qua cuộc đời bà Hiền trải qua nhiều biến cố lịch sử, nhà văn khẳng định: bản sắc văn hóa là giá trị bền vững nhất, giúp con người đứng vững trước mọi thử thách. Truyện thành công nhờ ngôi kể thứ nhất đa chiều, ngôn ngữ sắc sảo và chất suy tưởng đặc trưng của Nguyễn Khải.