"Nam quốc sơn hà" (Sông núi nước Nam) được coi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc Việt Nam. Bài thơ ra đời trong bối cảnh lịch sử vô cùng hào hùng của đất nước.
Theo truyền thuyết, bài thơ do Lý Thường Kiệt (1019 - 1105) sáng tác trong cuộc kháng chiến chống quân Tống (1077). Tương truyền, để khích lệ tinh thần quân sĩ, Lý Thường Kiệt đã sai người đọc to bài thơ này trong đền thờ Trương Hống, Trương Hát. Quân sĩ nghe thấy tin tưởng, nhuệ khí tăng cao và đã đánh thắng quân Tống.
Bài thơ còn được gọi là "thơ thần" (thần thi) vì được cho là do thần linh đọc lên trong đêm, thực chất đây là cách nhân dân thần thánh hóa sức mạnh tinh thần của bài thơ.
Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.
Sông núi nước Nam vua Nam ở,
Rành rành định phận tại sách trời.
Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm,
Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời.
"Sông núi nước Nam vua Nam ở"
Câu thơ khẳng định một sự thật hiển nhiên, không ai có thể chối cãi: nước Nam là của vua Nam, của người Nam. Cách nói "Nam đế" (vua Nam) ngang hàng với "Bắc đế" (vua Trung Hoa) thể hiện tư thế độc lập, tự chủ, không chịu khuất phục. Trong quan niệm phong kiến, chỉ có Hoàng đế Trung Hoa mới được gọi là "đế", các vua chư hầu chỉ được gọi là "vương". Việc xưng "đế" là một tuyên bố về sự bình đẳng, độc lập.
"Rành rành định phận tại sách trời"
Chủ quyền lãnh thổ không chỉ do con người khẳng định mà còn được "sách trời" (thiên thư) ghi rõ ràng, minh bạch. Từ "rành rành" (tiệt nhiên) nhấn mạnh tính chất không thể chối cãi, không thể thay đổi. Đây là cách lập luận sắc bén: chủ quyền đã được định đoạt bởi ý trời, ai xâm phạm là trái đạo trời. Trong tư tưởng thời trung đại, "mệnh trời" là điều tối cao, không ai dám chống lại.
"Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm"
Từ giọng điệu khẳng định trang trọng, câu thơ chuyển sang thái độ phẫn nộ, lên án. Từ "lũ giặc" (nghịch lỗ) thể hiện thái độ khinh bỉ, căm giận quân xâm lược. Câu hỏi tu từ mang tính chất lên án, tố cáo hành động phi nghĩa của kẻ thù: chúng đã xâm phạm những gì thiêng liêng nhất, những gì đã được định phận rõ ràng.
"Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời"
Câu thơ cuối là lời cảnh cáo đanh thép: kẻ xâm lược sẽ chuốc lấy thất bại thảm hại. "Thủ bại hư" (bị đánh tơi bời / chuốc lấy thất bại) - một lời tuyên bố hùng hồn về quyết tâm bảo vệ Tổ quốc và niềm tin tất thắng. Đây không chỉ là lời đe dọa mà là một lời tiên tri về kết cục tất yếu của mọi cuộc xâm lược phi nghĩa.
"Nam quốc sơn hà" là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc Việt Nam, tương truyền do Lý Thường Kiệt sáng tác trong cuộc kháng chiến chống quân Tống (1077). Với 28 chữ Hán ngắn gọn, bài thơ khẳng định đanh thép chủ quyền lãnh thổ, cảnh cáo nghiêm khắc quân xâm lược và tuyên bố quyết tâm bảo vệ Tổ quốc. Bài thơ không chỉ có giá trị lịch sử to lớn mà còn là áng thơ yêu nước xuất sắc, mở đầu cho truyền thống văn học yêu nước Việt Nam.