📝 Viếng lăng Bác – Viễn Phương
1. Giới thiệu tác giả và tác phẩm
Viễn Phương (1928–2005), tên khai sinh là Phan Thanh Viễn, quê ở tỉnh An Giang. Ông là một trong những cây bút xuất hiện sớm nhất của lực lượng văn nghệ giải phóng miền Nam thời kỳ chống Mỹ cứu nước. Thơ Viễn Phương thường nhỏ nhẹ, giàu tình cảm, thiết tha.
Bài thơ «Viếng lăng Bác» được sáng tác tháng 4/1976, sau khi cuộc kháng chiến chống Mỹ kết thúc thắng lợi, đất nước thống nhất, lăng Bác Hồ cũng vừa khánh thành. Tác giả ra thăm miền Bắc, vào lăng viếng Bác Hồ. Bài thơ rút trong tập «Như mây mùa xuân» (1978).
Bài thơ thể hiện lòng thành kính, niềm xúc động sâu sắc của nhà thơ khi lần đầu được vào lăng viếng Bác – vị Cha già kính yêu của dân tộc.
2. Nguyên tác bài thơ
Viếng lăng Bác
Viễn Phương
Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác
Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát
Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam
Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng.
Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng
Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ.
Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ
Kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuân…
Bác nằm trong giấc ngủ bình yên
Giữa một vầng trăng sáng dịu hiền
Vẫn biết trời xanh là mãi mãi
Mà sao nghe nhói ở trong tim!
Mai về miền Nam thương trào nước mắt
Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác
Muốn làm đóa hoa tỏa hương đâu đây
Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này.
3. Phân tích bài thơ
3.1. Khổ 1 – Cảnh ngoài lăng Bác
Mở đầu là lời giới thiệu giản dị mà xúc động:
«Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác» – Đại từ «con» thể hiện tình cảm thân thiết, gần gũi như con về thăm cha. Từ «thăm» thay cho từ «viếng» – cách nói giảm, nói tránh cho đỡ đau thương, đồng thời gợi sự gần gũi, thân thuộc.
Hình ảnh hàng tre bát ngát trong sương là hình ảnh thực, đồng thời mang ý nghĩa biểu tượng:
«Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam / Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng.» – Tre là biểu tượng của dân tộc Việt Nam: kiên cường, bất khuất, dẻo dai. «Bão táp mưa sa» ẩn dụ cho những gian nan, thử thách mà dân tộc đã vượt qua. Hàng tre «đứng thẳng hàng» – tinh thần kiên trung, không khuất phục.
3.2. Khổ 2 – Dòng người vào lăng
Hình ảnh mặt trời được sử dụng đầy sáng tạo:
«Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng / Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ.» – Mặt trời tự nhiên «đi qua trên lăng» soi chiếu «mặt trời trong lăng» – chính là Bác Hồ. Bác được ví như mặt trời – nguồn sáng, nguồn sống của dân tộc. Hình ảnh ẩn dụ này thể hiện lòng tôn kính vô hạn đối với Bác.
«Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ / Kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuân…» – Dòng người vào lăng viếng Bác kết thành «tràng hoa» dâng lên «bảy mươi chín mùa xuân» – 79 năm cuộc đời Bác, mỗi năm là một mùa xuân. Hình ảnh ẩn dụ thật đẹp, thật xúc động.
3.3. Khổ 3 – Bác trong lăng
Khung cảnh trong lăng được miêu tả với niềm xúc động sâu xa:
«Bác nằm trong giấc ngủ bình yên / Giữa một vầng trăng sáng dịu hiền» – Bác nằm đó như đang trong giấc ngủ bình yên. Hình ảnh «vầng trăng» gợi vẻ đẹp tâm hồn thanh cao của Bác – người nghệ sĩ với tình yêu trăng tha thiết. Cảnh trong lăng thật trang nghiêm, thanh bình.
«Vẫn biết trời xanh là mãi mãi / Mà sao nghe nhói ở trong tim!» – «Trời xanh» là hình ảnh ẩn dụ: Bác như bầu trời xanh – vĩ đại, vĩnh hằng. Nhưng lý trí vẫn không che giấu được nỗi đau: «nghe nhói ở trong tim» – nỗi đau mất mát không gì bù đắp được.
3.4. Khổ 4 – Lời nguyện ước
Khổ thơ cuối là tâm nguyện của nhà thơ khi sắp phải trở về miền Nam:
«Mai về miền Nam thương trào nước mắt» – Tình cảm trào dâng không kìm được, «thương trào nước mắt» – nỗi nhớ thương da diết.
Điệp ngữ «muốn làm» lặp lại ba lần thể hiện ước nguyện tha thiết:
- «Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác» – dâng tiếng hót trong trẻo.
- «Muốn làm đóa hoa tỏa hương đâu đây» – dâng hương sắc cuộc đời.
- «Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này» – trung thành, hiếu nghĩa với Bác, với dân tộc.
Hình ảnh «cây tre» ở khổ cuối呼应 với hình ảnh «hàng tre» ở khổ đầu, tạo nên kết cấu đầu cuối tương ứng, thể hiện lòng trung hiếu vĩnh hằng.
4. Đặc sắc nghệ thuật
- Thể thơ tám chữ: Nhịp điệu chậm rãi, trang nghiêm, phù hợp với không khí lăng Bác và cảm xúc thành kính.
- Hình ảnh ẩn dụ đẹp: «mặt trời trong lăng», «bảy mươi chín mùa xuân», «trời xanh là mãi mãi» – những hình ảnh giàu ý nghĩa, thể hiện lòng tôn kính với Bác.
- Giọng điệu trang trọng, thiết tha: Giọng thơ phù hợp với hoàn cảnh viếng lăng, vừa trang nghiêm vừa xúc động.
- Điệp ngữ «muốn làm»: Nhấn mạnh ước nguyện chân thành, tha thiết của nhà thơ.
- Kết cấu đầu cuối tương ứng: Hình ảnh hàng tre mở đầu và kết thúc bài thơ, tạo sự thống nhất và khắc sâu chủ đề.
5. Ý nghĩa tác phẩm
- «Viếng lăng Bác» thể hiện lòng thành kính, niềm xúc động sâu sắc của Viễn Phương và của millions người Việt Nam khi vào lăng viếng Bác Hồ.
- Bài thơ khẳng định Bác Hồ là vĩ lãnh tụ vĩ đại, là «mặt trời», là «trời xanh» – vĩnh hằng trong trái tim nhân dân Việt Nam.
- Ước nguyện «muốn làm» thể hiện tấm lòng biết ơn, trung hiếu vô hạn đối với Bác.
- Bài thơ là tình cảm chung của toàn dân tộc Việt Nam đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh – vị Cha già kính yêu.
6. Ghi nhớ
«Viếng lăng Bác» của Viễn Phương là bài thơ xuất sắc viết về Bác Hồ. Bằng giọng điệu trang trọng, thiết tha và những hình ảnh ẩn dụ đẹp, bài thơ thể hiện lòng thành kính, niềm xúc động sâu sắc của nhà thơ khi vào lăng viếng Bác. Bài thơ cũng là tiếng lòng của millions người Việt Nam – luôn ghi nhớ công ơn và nguyện đi theo con đường mà Bác đã chọn.